Piše: Jelena Gavrilović, dramaturškinja
Predstavom „Crno zlato“, nastalom prema tekstu Dejana Dukovskog, u režiji Olivera Frljića i izvođenju ansambla Beogradskog dramskog pozorišta (BDP), 27. oktobra zatvoren je takmičarski program 46. "Borinih pozorišnih dana" u Vranju.
Kroz priču o jednoj porodici koja pokušava da opstane na marginama društva, predstava otvara pitanja identiteta, pripadnosti, siromaštva i posledica društvenih promena. U središtu drame nalazi se sukob između sveta koji nestaje i onog koji nikada nije uspeo da nastane, dok se lične sudbine junaka prepliću sa iskustvom dugotrajne i nedovršene tranzicije na prostoru bivše Jugoslavije.
Radnja je smeštena u kuću pored auto-puta, u kojoj žive Dimitrije (Milutin Milošević) i Mara (Nataša Marković), bračni par čija je svakodnevica obeležena siromaštvom, dugovima i iščekivanjem. Njihov život odvija se u prostoru koji kao da je ostao zarobljen u nekom prošlom vremenu, dok svet oko njih nastavlja da se menja. Saobraćaj koji neprestano prolazi pored kuće postaje svojevrsna metafora društva koje se kreće napred, ostavljajući pojedince na njegovoj periferiji.
Porodičnu svakodnevicu dodatno komplikuju ćerka Kata (Jana Milosavljević), advokat Semir (Amar Ćorović) i Izvršiteljka (Bojana Stojković), čiji dolazak otvara pitanje dugovanja, vlasništva i mogućnosti opstanka. Međutim, ključni preokret nastupa pojavom Angele (Anja Ćurčić), uspešne poslovne žene koja dolazi iz Španije i za koju se postepeno otkriva da je zapravo Angel, davno izgubljeni sin porodice. Njen povratak pokreće niz sukoba i suočavanja sa porodičnom prošlošću, ali i sa predrasudama sredine iz koje je potekla.
Kroz odnos Angele i njene porodice, Dukovski ispituje koliko je pojedinac slobodan da izgradi sopstveni identitet u društvu koje različitost doživljava kao pretnju. Dimitrijeva nemogućnost da prihvati svoje dete otkriva duboko ukorenjene patrijarhalne obrasce, dok se Angelin povratak može razumeti i kao pokušaj da ponovo uspostavi odnos sa porodicom, ali i da se suoči sa nasiljem i odbacivanjem koje je ranije doživela. Istovremeno, njen materijalni uspeh otvara još jednu protivrečnost: društvo koje odbacuje pojedinca zbog njegove različitosti spremno je da promeni odnos prema njemu kada stekne novac i društvenu moć.
Režija Olivera Frljića udaljava se od realizma i gradi scenski svet u kojem se prepliću groteska, apsurd, crni humor, melodrama i tragedija. Predstava se razvija kroz niz dinamičnih, fragmentarnih prizora, pri čemu se nagle promene atmosfere i žanra koriste kako bi se naglasile protivrečnosti života njenih junaka. Komične situacije smenjuju se sa uznemirujućim prizorima nasilja, zbog čega publika neprestano prelazi iz pozicije posmatrača tragikomične svakodnevice u poziciju svedoka ozbiljne društvene i lične tragedije.
Scenografija Igora Pauške, koju čini samo jedna kuća, naglašava osećaj društvene i egzistencijalne izolacije. Upotreba magle, svetla i pokretnih scenskih elemenata doprinosi stvaranju prostora koji se nalazi između konkretne balkanske svakodnevice i gotovo nadrealnog pejzaža. Kostimi Tatjane Radišić ističu socijalne razlike među likovima, dok muzika i koreografisani scenski pokret unose elemente stilizacije koji povremeno poprimaju karakter kabarea ili grotesknog mjuzikla.
Posebno se izdvaja motiv maka, odnosno „crnog zlata“, koji funkcioniše kao simbol obećanog blagostanja, lake zarade i iluzije o mogućnosti izlaska iz siromaštva. Nadrealni motiv Belog Miša dodatno udaljava predstavu od realističke porodične drame i uvodi elemente bajkovitog.
Glumački ansambl prati ovako postavljen rediteljski koncept, kombinujući psihološki prepoznatljive odnose sa naglašenom stilizacijom. Milutin Milošević u ulozi Dimitrija oblikuje lik autoritarnog oca čiji su stavovi određeni tradicionalnim shvatanjem porodice, dok Nataša Marković kao Mara predstavlja njegovu emotivnu protivtežu. Anja Ćurčić u ulozi Angele nosi glavni sukob, budući da se kroz njen lik prelamaju pitanja ličnog identiteta, potrebe za prihvatanjem i odnosa prema prošlosti.
„Crno zlato“ je komad o ljudima koji su ostali između prošlosti koju ne mogu da vrate i budućnosti koju ne uspevaju da izgrade, a porodica je samo slika jednog zaostalog društva koje formalno prolazi kroz promene, ali u kojem stare predrasude i nejednakost nastavljaju da određuju živote pojedinaca.
U okviru ovogodišnjih Borinih pozorišnih dana, ova predstava donosi još jedno promišljanje odnosa pojedinca i zajednice, podsećajući na to koliko su lični identitet i mogućnost izbora neraskidivo povezani sa društvom u kojem živimo.
O autorki
Jelena Gavrilović rođena je 2005. u Novom Sadu. Studentkinja je druge godine Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu, na smeru Dramaturgija. Sarađivala je sa različitim kulturnim i umetničkim organizacijama, među kojima je i Kazalište Ulyesses na Brijunima. Koautor je scenarija za vebseriju „Bolji“ koja je trenutno u postprodukciji. Učestvovala je i u realizaciji radijske emisije „Samo na čas“ na Slobodnom radiju SKC. Član je Kulturno-umetničkog udruženja mladih u Beogradu. Razvija pozorišne, filmske i televizijske projekte, sa posebnim interesovanjem za društveno angažovane teme i savremene oblike pripovedanja.
