"Možda u narednih trista godina, a možda i nikad više nećemo dobiti pisca poput Bore Stankovića i svi tumači njegovog dela govore o tome da je to čovek koji je bio rođen da piše i po tome je svakako jedinstven na ovim prostorima", rekao je u Vranju profesor niškog univerziteta Goran Maksimović, koji je u čast 150 godina od rođenja Borisava Stankovića, u okviru sedmih “Bornih književnih dana”, održao predavanje o temi “Književno delo Borisava Stankovića u svom i našem vremenu" .
Maksimović je naglasio da je Stanković jedan od retkih pisaca koji je fenomenu erotskog u kniževnosti pristupao “iz dvostruke perspektive”.
“Zahvaljujući toj svojoj dvopolnoj prirodi, on je, kako je to svojevremeno napisao Novica Petković, jedinstveni fenomen svetske književnosti.
Nemate u svetskoj literaturi pisca koji je tako snažno, iz dve perspektive, muške i ženske, sagledavao fenomen erotskog.
To vidimo i kod njegovih junaka; Sofka kao jedan od najznačajnijih likova u srpskoj književnosti i Stankovićevog dela, nosi u sebi tu vrstu dvopolne energije.
Sam Bora kaže da nju obuzimaju dve sile, koje u njoj bude specifičnu vrstu osećanja zavisnosti i sl”, naveo je Maksimović govoreći pred poštovaocima Borinog dela u dvorištu rodne kuće velikog pisca u Vranju.
U Borinom delu, dodao je Maksimović, postoje četiri tipa erotskog: prvi je tzv. “psihološka erotika”, drugi tip je “senzualna ili telesna erotika”, treći “karnevalska erotika” i četvrti tip je “obredna erotika”.
Maksimović je govorio o Bori kroz tri celine - jednoj koja je bila posvećena Borinom životu i radu, najznačajnijim datumima, ružnim trencima koje je preživeo, drugoj koja nam približava način na koji je Bora išao preko umetničkih granica, tj. kako je, kroz fenomen erotskog pokazao da jedan pisac, koji ima snažna osećanja i izuzetan talenat, nema pred sobom nijednu granicu koju ne može da savlada; dok je u trećem delu govorio o pozorišnim i filmskim adaptacijama dela Borisava Stankovića.
Maksimović je podsetio da je Bora, u jednom razgovoru koji je vodio u proleće 1926. godine sa Branimirom Ćosićem, pričao je o tome kakva je bila književna atmosfera u Beogradu i čitavom srpskom društvu na kraju 19. i početkom 20. veka, o dominaciji tzv. Beogradskog stila i kritičarima (braća Popović, Jovan Skerlić…), koji su se prema književnim delima određivali poštujući taj stil.
“Bora Stanković je imao svest o tome da je jezik književnosti drugačiji od službenog jezika i da zahteva mnogo više - poznavanje leksike, osećanja za sintaksu i sve aspekte jezika. On je jedan od onih pisaca koji je, možda na najautentičniji način, uspostavio vezu između rodnog grada, književnog dela i svog privatnog života”, što možda u tom periodu od kritike nije bilo najbolje shvaćeno”, naveo je Maksimović.
Maksimović je kazao da Bora Stanković nije bio pisac koji se bavio politikom i da se, posebno, nije uplitao u dnevnu politiku, niti je pripadao nekoj političkoj stranci.
“Nažalost, kao i u svakom vremenu, politika se bavila njime, pa je kao neko ko je bio otvoren za saradnju sa svima, često bio optuživan da je sledbenik ili pristalica Dinastije Obrenovića, da je navodno primao stipendije kraljice Drage i sl.
Kraljica Draga je u to vreme bila mecena mnogih književnih dela, pozorišnih predstava, izložbi itd, ali je onda nažalost završila tragično, a istoriju pisala ona pobednička strana.
U takvom kontekstu, Bora je samo bio neko ko nikada nije želeo da napiše bilo šta loše o Dinastiji Obrenović i kraljici Dragi ili da da bilo kakav negativan komentar.
On je 1903. godine dobio stipendiju koja mu je omogućila jednogodišnji boravak u Francuskoj, koji je protekao u trzavicama jer su ga stalno iz Srbija napadali da je blizak Obrenovićima, a on tvrdio da to ne rade sami Karađorđevići, koji su došli na vlast, već oni koji su iz “čamca” Obrenovića preleteli kod novih vladara”, rekao je Maksimović.
Baš teški dani u životu Bore Stankovića, kako je kazao Maksimović, počeli su od 1913. godine, u vreme Balkanskih ratova, pa potom i tokom Prvog svetskog rata.
“On se, kao jedan od državnih činovnika, koji je u to vreme radio u Ministarstvu prosvete, preselio u Niš sa prodicom. U vreme povlačenja srpske vojske 1915. godine, zajedno za Branislavom Nušićem, dobio je zadatak da mošti Stefana Prvovenčanog prenese do Crne Gore i isporuči ih na čuvanje Manastiru Ostrog.
Nušić, koji je bio sa prodicom, tada jednom lađom u to ratno doba odlazi u egzil u Francusku, a Bora, čija se porodica u međuvremenu vratila u Beograd, odlučuje da se vrati nazad preko Sarajeva, ali ga u Doboju zadržavaju austrougarske vlasti i on završava u logoru u Derventi.
U Derventi je, srećom, jedna grupa Srba saznala da se među internircima nalazi i čuveni književnik Bora Stanković, pa su učinili su sve da mu olakšaju život. I on sam čak u to vreme piše da je tada prvi put osetio privilegiju toga što je pisac”, rekao je Maksimović.
Kada se početkom jula 1916. godine vratio u Beograd, zatekao je svoju porodicu bukvalno u gladovanju, jedva je, kako je sam svedočio prepoznao suprugu i ćerke koje su bile na ivici gladi. Nisu imali ušteđevine, nikakvih sredstava za život.
Kako je naveo Maksimović, Bora se tada obratio za pomoć Kosti Hermanu, koji mu je iz Beograda pomogao i da lakše prebrodi logoraške dane u Derventi. Herman mu je predložio da piše feljtone o Beogadu pod okupacijom, koje je objavljivao u prestonici, u tadašnjim okupacionim novinama, zbog čega je posle rata neopravdano optuživan da je izdajnik, saradnik okupatora.
Od kraja rata 1918. pa sve do smrti 1927. godine Bora Stanković se borio da se odbrani od tih optužbi, rekao je Maksimović.
“On zaista nije bio nikakav saradnik okupatora.
U periodu do 1927. Stanković je radio u Ministarstvu prosvete, Nušić mu je bio nadređeni šef i zaštitnik, i u tom periodu rađa se blisko prijateljstvo Borino sa u to vreme mladim književnikom Ivom Andrićem”, naveo je Maksimović, evocirajući uspomene na to doba.
Maksimović je na kraju kazao da je Bora Stanković bio majstor pomeranja, pa i ukidanja granica, i ulaska u specifičnu vrstu psiholoških stanja, što je u to vreme bilo jedinstveno u srpskoj i svetskoj književnosti.
“On se pojavljuje na kraju 19. i početku 20. veka u srpskoj književnosti, koja još uvek nije bila spremna za takvu vrstu radikalnih poetičkih iskoraka, pa je razumljivo što njegovi savremenici nisu na pravi način razumevali pravu vrednost Borinog dela i videli su u njemu neku vrstu nedozvoljivih prekoračenja tih granica.
Kasnije vreme, a pogotovo ovo naše doba, pokazuje da je on bio ispred svog vremena i da je svo to njegovo prekoračenje granica bilo ne samo ogroman iskorak za srpsku, već i čitavu evropsku i svetsku književnost”, rekao je Maksimović.
Ovim programom okončani su sedmi književni dani, koje je i ove godine organizovala JU Biblioteka “Bora Stanković” u Vranju.
Manifestacija je bila posvećena Bori Stankoviću i obeležavanju 150 godina od rođenja velikog srpskog pisca i najpoznatijeg Vranjanca.
Tekst, foto i video: M. Dimić/D. Dimić
Profil
Goran Maksimović (Foča, 24. septembar 1963) je srpski istoričar književnosti, književni kritičar, antologičar i profesor Univerziteta u Nišu. Studije književnosti završio je na Filozofskom fakultetu u Sarajevu 1987. godine, a postdiplomske na Filološkom fakultetu u Beogradu 1993. godine, gde je magistrirao sa temom Branislav Nušić kao pripovedač, kod prof. dr Jovana Deretića. Pod mentorstvom istog profesora doktorirao je 11. jula 1997. godine na temi Tipovi smijeha u srpskoj umjetničkoj prozi 19. vijeka na Filološkom fakultetu u Beogradu. Na Filozofskom fakultetu u Nišu 1989. godine počeo je da radi kao asistent-pripravnik za Srpsku književnost 18. i 19. veka. U vremenu od februara 1991. godine do aprila 1992, tj. do početka građanskog rata u Bosni i Hercegovini, radio je kao asistent na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. U proleće 1994. biran je u zvanje asistenta na Filozofskom fakultetu u Nišu, potom za docenta (1998) i vanrednog profesora (2003). U zvanje redovnog profesora univerziteta za naučnu oblast Srpska književnost (Srpska književnost 18. i 19. veka) izabran je na Filozofskom fakultetu u Nišu 20. maja 2008. godine. Bio je šef Katedre za srpsku književnost (2000—2002), prodekan i glavni i odgovorni urednik izdavačke delatnosti na Filozofskom fakultetu u Nišu (2002—2004), član Saveta Univerziteta u Nišu (2002—2006), kao i Senata Univerziteta u Nišu (2010—2016). Funkciju dekana Filozofskog fakulteta Univerziteta u Nišu obavljao je u dva izborna mandata, od 1. oktobra 2010. do 30. septembra 2016. godine. Predsedništvo SANU, na osnovu Odluke Centra za naučnoistraživački rad SANU i Univerziteta u Nišu i uz saglasnost Senata Univerziteta u Nišu, imenovalo ga je 19. maja 2014. godine za načelnika Odseka za jezik i književnost Stručno-naučnog veća Centra za naučnoistraživački rad SANU i Univerziteta u Nišu.
