Piše: Jelena Gavrilović, dramaturškinja
Predstava „Božji ljudi“, u režiji Juga Đorđevića i dramatizaciji Đorđa Kosića, u izvođenju Narodnog pozorišta u Beogradu, predstavljena je publici "Borinih pozorišnih dana" u okviru ovogodišnjeg festivalskog programa „Između sudbine i običnog života“. Nastala prema motivima istoimene zbirke pripovedaka Borisava Stankovića, objavljene 1902. godine, predstava donosi drugačije scensko čitanje jednog od najosobenijih dela srpske književnosti.
Umesto klasične dramatizacije, autorski tim odlučuje se za fragmentarnu strukturu, u kojoj se kroz pripovedanje i niz scenskih slika postepeno oblikuje svet Stankovićevih junaka.
Likove iz Stankovićeve zbirke čine ljudi sa margine društva - prosjaci, skitnice, siromašni, duševno oboleli i svi oni koje zajednica istovremeno prepoznaje kao deo svoje svakodnevice i odbacuje kao nešto što joj ne pripada. To su ljudi čiji su životi obeleženi gubitkom, neostvarenim željama, usamljenošću i nemoći da promene sopstvenu sudbinu.
Ipak, Stanković im pristupa bez podsmeha i moralnog osuđivanja, nastojeći da iza njihove spoljašnosti pronađe ljudskost i dostojanstvo. Takav odnos prema likovima predstavlja i osnovu Đorđevićeve režijske koncepcije, koja umesto da njihove sudbine objašnjava ili opravdava, pokušava (i uspeva) da ih približi savremenom gledaocu.
Najzanimljivije dramaturško rešenje jeste odstupanje od tradicionalnog poistovećivanja glumca sa likom. Šestočlani ansambl, koji čine Vanja Ejdus, Iva Milanović, Jelena Blagojević, Aleksandar Vučković, Nedim Nezirović i Novak Radulović, neprestano prelazi iz uloge pripovedača u ulogu učesnika događaja. Glumci u jednom trenutku govore o sudbini određenog junaka, da bi već u sledećem tu sudbinu fizički i emotivno otelotvorili. Ovakav postupak uspostavlja zanimljivu distancu između glumca i lika, ali istovremeno omogućava da se njihovi svetovi postepeno približavaju. Predstava tako gledaoce neprestano podseća na važnost pričanja priče kao takve, ali i na potrebu da se nečiji život ispriča kako ne bi bio zaboravljen.
Fragmentarna struktura posebno odgovara Stankovićevoj prozi, budući da zbirka ni sama nema jedinstvenu fabulu, već se sastoji od niza zasebnih ljudskih sudbina. Svaka priča dobija sopstveni ritam, atmosferu i emotivni intenzitet, dok njihovo povezivanje stvara širu sliku zajednice kojoj ovi ljudi pripadaju. Značajnu ulogu u oblikovanju ovakvog scenskog sveta imaju scenografija Andreje Rondović, kostimi Velimirke Damjanović i muzika Nevene Glušice.
Scenografska svedenost omogućava da prostor menja značenje u zavisnosti od priče koja se u njemu odvija, dok kostimi, kao i scenski pokret doprinose stvaranju karakterističnih, ponekad gotovo grotesknih prizora. Muzika dodatno naglašava emotivnu i poetsku dimenziju predstave, ali ne služi isključivo kao pratnja događajima, već postaje deo ukupnog scenskog izraza. Ovakvim povezivanjem različitih pozorišnih sredstava nastaje celina koja se više oslanja na atmosferu i asocijacije nego na realističko prikazivanje Stankovićevog Vranja.
Poseban kvalitet predstave predstavlja ansamblska igra. Zahtevan prelazak između pripovedanja, dramskog izraza i fizičke igre od glumaca traži veliku koncentraciju i preciznost, ali i sposobnost da u kratkim vremenskim intervalima uspostave različite karaktere i emotivna stanja. Pritom je važno što njihova igra ne svodi Stankovićeve junake na karikature, iako se u oblikovanju pojedinih prizora mogu prepoznati elementi groteske. Time se izbegava opasnost da ljudi sa društvene margine budu predstavljeni isključivo kroz svoje nedostatke, neobičnosti ili patnju. Umesto toga, njihove sudbine dobijaju univerzalnu dimenziju, a granica između onih koji pripovedaju i onih o kojima se pripoveda postaje zamagljena.
Jedno od ključnih pitanja koje ovakva inscenacija otvara jeste odnos pojedinca i zajednice, odnosno način na koji društvo postupa prema ljudima koji ne odgovaraju njegovim očekivanjima. Iako Stankovićeve priče nastaju u konkretnom istorijskom i društvenom kontekstu, Đorđević ne pokušava da ih na silu preseli u savremeno doba. Njihova aktuelnost proizlazi iz činjenice da su mehanizmi odbacivanja, usamljenost i potreba za pripadanjem ostali gotovo nepromenjeni.
Posebnu težinu ovo izvođenje dobija upravo na „Borinim pozorišnim danima“, pred publikom grada iz kojeg je Stanković potekao i čije je stanovnike, običaje i sudbine pretočio u književnost. U takvom kontekstu ono predstavlja svojevrstan susret književne prošlosti Vranja sa savremenim pozorišnim izrazom.
Na kraju, „Božji ljudi“ Juga Đorđevića uspevaju da sačuvaju ono što je važno u Stankovićevoj prozi a to su duboko razumevanje ljudske slabosti i prolaznosti. Predstava ne nudi konačne odgovore na pitanja sudbine, smrti i društvene isključenosti, već insistira na samom činu sećanja. U tome se možda krije i njena osnovna ideja: čovek ne može da izbegne zaborav, ali pričanje njegove priče predstavlja pokušaj da se taj zaborav makar nakratko odloži.
O autorki
Jelena Gavrilović rođena je 2005. u Novom Sadu. Studentkinja je druge godine Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu, na smeru Dramaturgija. Sarađivala je sa različitim kulturnim i umetničkim organizacijama, među kojima je i Kazalište Ulyesses na Brijunima. Koautor je scenarija za vebseriju „Bolji“ koja je trenutno u postprodukciji. Učestvovala je i u realizaciji radijske emisije „Samo na čas“ na Slobodnom radiju SKC. Član je Kulturno-umetničkog udruženja mladih u Beogradu. Razvija pozorišne, filmske i televizijske projekte, sa posebnim interesovanjem za društveno angažovane teme i savremene oblike pripovedanja.
