Piše: Jelena Gavrilović, dramaturškinja
Na 46. "Borinim pozorišnim danima" u Vranju, u petak 23. oktobra 2026. godine izvedena je predstava „Martin udio“, nastala prema istoimenom romanu Sanje Savić Milosavljević, koja potpisuje i dramatizaciju teksta. Predstavu je režirao Nikola Bundalo, u produkciji Narodnog pozorišta Republike Srpske iz Banjaluke. Reč je o porodičnoj sagi koja prati sudbine nekoliko generacija tokom gotovo osam decenija, povezujući njihove intimne priče sa značajnim istorijskim događajima koji su obeležili prostor bivše Jugoslavije.
Kroz priču o porodici, njenim odnosima, gubicima i sećanjima, predstava se bavi temama pripadnosti, identiteta, raseljavanja i nastojanja pojedinca da očuva kontinuitet sopstvenog života uprkos društvenim i političkim promenama.
Radnja predstave razvija se kroz tri međusobno povezana pripovedna toka, u čijem se središtu nalaze Marta, Dušan i Ivana. Njihove sudbine odvijaju se u različitim vremenskim periodima i na različitim geografskim prostorima, od Like i Pala do Zagreba, Beča i Beograda. Kroz njihove životne priče publika prati promene koje zahvataju ne samo društvo već i samu strukturu porodice, međugeneracijske odnose i način na koji svako razumeje sopstvenu prošlost. Istorijski događaji, poput Drugog svetskog rata, raspada Jugoslavije i ratova devedesetih, predstavljaju okvir unutar kojeg se odvijaju svakodnevni životi junaka.
Poseban značaj ima lik Marte, koji tumači Nataša Perić. Njen životni put, koji pratimo od tinejdžerskih dana do duboke starosti, predstavlja okosnicu ove porodične sage, ali i prikazuje iskustvo žene čiji je život u velikoj meri određen društvenim okolnostima i obavezama koje proizlaze iz njene uloge unutar porodice. Nataša Perić uspeva da kroz različite životne faze svog lika izgradi kontinuitet karaktera, ne svodeći Martu isključivo na žrtvu. Njena snaga proizlazi iz upornosti i sposobnosti da se prilagodi promenama, ali se iza te izdržljivosti otvara i pitanje cene koju pojedinac plaća kada mu se neprestano nameće obaveza da bude snažan. U tom smislu, Marta nije samo predstavnica jedne generacije žena već i simbol porodičnog života koji opstaje uprkos svim istorijskim lomovima.
Nasuprot njoj, lik Rajka, kojeg tumači Jovo Maksić, donosi drugačiju vrstu sentimentalnosti. Martin i Rajkov odnos izgrađen je na prepoznatljivim porodičnim situacijama, u kojima se prepoznaju ljubav, nežnost, humor, nesporazumi i tragedije. Značajne uloge ostvaruju i Nikolina Friganović kao Milka, Smiljana Marinković kao Ivana i Aleksandar Stojković kao Dušan. Stojkovićev lik posebno je važan za održavanje ravnoteže između tragičnih i komičnih elemenata, pokazujući da humor u ovakvoj priči ne predstavlja odstupanje od njene ozbiljnosti, već jedan od načina na koji se ljudi suočavaju i nose sa stvarnošću.
Važna tema koja se provlači kroz komad jeste odnos između ličnog i kolektivnog sećanja. Istorijski događaji predstavljeni su kao iskustva koja nastavljaju da oblikuju živote narednih generacija. Pitanja porekla, pripadnosti i odnosa prema zavičaju prisutna su kroz sudbine likova koji, usled različitih okolnosti, napuštaju mesta u kojima su odrasli ili pokušavaju da uspostave novi život na drugom prostoru. Dom se tako pojavljuje kao važan motiv predstave, ne samo kao fizičko mesto već i kao prostor porodične istorije, uspomena i identiteta. U tom kontekstu, posebno su značajne scene koje se odnose na ratove i izbeglištvo devedesetih godina.
Kroz iskustvo prinudnog odlaska i suočavanja sa neizvesnošću vidi se način na koji politički i vojni sukobi utiču na pojedince koji u njima ne učestvuju neposredno ili nemaju mogućnost da odlučuju o sopstvenoj sudbini. Istovremeno, predstava se vraća i ranijim istorijskim traumama, uspostavljajući vezu između različitih perioda i pokazujući kako se porodična sećanja prenose sa jedne generacije na drugu.
Scenografsko rešenje Dragane Purković Macan, zasnovano na transformaciji autobusa koji tokom izvođenja preuzima različite funkcije, od kuće, kafane, automobila, ordinacije ili prevoznog sredstva za izbegličke kolone, omogućava brze promene mesta radnje, ali istovremeno dobija i simboličko značenje. Autobus postaje prostor neprestanog kretanja, odlazaka i povrataka, odnosno konkretna scenska slika života ljudi kojima istorijske okolnosti često uskraćuju mogućnost da sami odlučuju gde će ostati.
Scenski prostor dodatno se oblikuje upotrebom svetla i video-projekcija. Svetlosni dizajn Nikole Zavišića i video-rad Petra Bilbije učestvuju u uspostavljanju različitih ambijenata i vremenskih ravni, dok muzika Petra Topalovića prati promene atmosfere i emocionalnog intenziteta pojedinih scena. Zajedničkim delovanjem ovih elemenata oblikuje se scenski svet u kojem se različita mesta i vremena nadovezuju jedno na drugo, bez potrebe za potpunom rekonstrukcijom svakog prostora u kojem se radnja odvija.
„Martin udio“ je ambiciozna i emotivno zahtevna predstava, koja kroz priču o jednoj porodici nastoji da progovori o čitavom ljudskom iskustvu. U kontekstu ovogodišnjih "Borinih pozorišnih dana", koji se održavaju pod sloganom „Između sudbine i običnog života“, ova predstava neposredno odgovara na centralno pitanje festivalske selekcije. Njeni junaci ne mogu da biraju istorijsko vreme u kojem žive, ali pokušavaju da, unutar nametnutih okolnosti, pronađu prostor za sopstvene odluke, ljubav i opstanak.
Na kraju, „Martin udio“ ostavlja pitanje da li čovek zaista uspeva da nadživi istoriju ili samo uči da živi sa njenim posledicama.
O autorki
Jelena Gavrilović rođena je 2005. u Novom Sadu. Studentkinja je druge godine Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu, na smeru Dramaturgija. Sarađivala je sa različitim kulturnim i umetničkim organizacijama, među kojima je i Kazalište Ulyesses na Brijunima. Koautor je scenarija za vebseriju „Bolji“ koja je trenutno u postprodukciji. Učestvovala je i u realizaciji radijske emisije „Samo na čas“ na Slobodnom radiju SKC. Član je Kulturno-umetničkog udruženja mladih u Beogradu. Razvija pozorišne, filmske i televizijske projekte, sa posebnim interesovanjem za društveno angažovane teme i savremene oblike pripovedanja.
