Staro srpsko ime Božić

Vranje - Mnogi narodi u svetu slave najveći hrišćanski praznik Božić, bilo po julijanskom ili po gregorijanskom kalendaru.

Od svih svetskih naroda Srbi su, što su početkom 20. veka isticali i brojni strani istraživači, u vezi sa božićnim praznikom u najvećoj meri očuvali prastare običaje iz paganskog vremena, nasleđene nakon prelaska u hrišćanstvo, na veliki praznik rođenja njegovog osnivača. U središtu celokupnog božićnog rituala nalazi se badnjak. Pitanje njegovog porekla, odnosno toga koja je paganska svetkovina zamenjena najvećim hrišćanskim praznikom - dugo nije bilo razjašnjeno.

Pitanjem badnjaka početkom 20. veka bavili su se istaknuti srpski i nemački intelektualci - Sima Trojanović, Veselin Čajkanović (1923. godine), profesor Edmund Šnevajs (1925. godine) i Henrik Barić, poznti jugoslovenski lingvista, profesor Univerziteta u Beogradu i Sarajevu. Barić se bavio istorijom južnoslovenskih jezika, albanologijom, balkanologijom i romanistikom, a njegov rad postavio je temelje moderne balkanologije i albanologije u Jugoslaviji.

Po Bariću, polaganje badnjaka na vatru uoči Božića je običaj koji se sačuvao i kod drugih naroda. Osim kod ostalih Slovena Balkanskog poluostrva, za njega su znali i severni Arbanasi (zvali su ga buzmi), a tragovi su očuvani i u Rumuniji i južnoj Grčkoj, u Kalabriji i severnoj Italiji, u Francuskoj, u Flandriji, u Engleskoj i Nemačkoj. U povelji iz 1184. godine spominje se u Nemačkoj.

Prema Bariću, pitanje šta zapravo znači spaljivanje badnjaka kod Srba važno je ne samo za našu, nego i za evropsku nauku.

O spaljivanju badnjaka malo se pisalo. Prvi značajniji rad bio je rad Sime Trojanovića iz 1905. godine, po kome je badnjak „idol, i to takav koji zbog prividna hoda i povratka nebesku scenu odigrava na domaćem ognjištu i mora se svake godine obnoviti, kao što i sunce učini; i prema tome, i badnjakova sila kao i njegovo delovanje na poljske, ljudske i stočne demone traje samo za godinu dana“.

Za razliku od Trojanovića, koji u badnjaku vidi trag kulta sunca, profesor Veselin Čajkanović (1923. godine), smatrao je da je badnjak božanstvo koje se spaljuje da bi ponovo vaskrslo iz mrtvih, kao što je to slučaj sa Adonisom, Izidom i Dionisom. On podvlači, u vezi sa tom svojom hipotezom, da se sa badnjako postupa kao sa mrtvacem; preliva se vinom, triput se pokreće sa mesta, a zove se, isto kao i mrtvac, veseljak. Po Čajkanoviću objašnjenje božićnih običaja svodilo se na praznik u čast mrtvih.

Sve do ustoličenja patrijarha Dimitrija, nakon Prvog svetskog rata 1920. godine u Beogradu (1922. godine u Peći kada je nosio titulu arhiepiskop pećki), Srbi su Božić slavili 25. decembra, meseca koji se u to vreme nazivao božićni, snežni ili prosinac.

Nakon obnove jedinstva Srpske pravoslavne crkve 1920. godine i njegovog stupanja na tron, Božić se u javnom i crkvenom životu sve jasnije vezuje za razliku između „starog“ i „novog“ kalendara, pa se 7. januar prihvata po julijanskom kalendaru kao dan proslavljanja Božića.

Raniji nazivi za mesece bili su; januar - sečanj, bogojavljenski i ledeni; februar - veljača, sretenski, vodeni; mart - ožujak, blagoveštenski, vetrenski; april - travanj, đurđevski, lisni; maj - svibanj, carski, cvetni; jun - lipanj, petrovski, senjski; jul -srpanj, ilijnski, žitni; avgust - kolovoz, veliko-gospođinski, voćni; septembar - rujan, malogospođinski, vinski; oktobar - listopad, mitrovski, kišni; novembar - studeni, aranđeoski, magleni; decembar - prosinac, božićni, snežni.

Ideju da je Božić praznik početka nove godine, u vezi sa srpskim božićnim običajima, razvio je, prof. Edmund Šnevajs, poznati slavista, etnolog i folklorista koji je dao veliki doprinos razvoju slovenske folkloristike i etnologije u Evropi. Predavao je u Beogradu 1926. godine, a zatim u Pragu.

Prema profesoru Šnevajsu (1925. godine ) osnovicu srpskih božićnih običaja činili su antički običaji, vezani za kalende. To su u stvari rimski običaji koji su prodrli još iz Dakije u nekadašnju praslovensku oblast.

Profesor Henrik Barić je, od svih božićnih običaja u Srbiji, posebno istakao da se u Levču i Vranju, prilikom unošenja badnjaka, želi nova godina. U Francuskoj je ime badnjaka bilo chalendal, provansalski callendaou izvedeno od latinskog kalendae.

Prelivanje badnjaka vinom, koje se u istorijskim izvorima prvi put spominje u Španiji krajem 6. veka, ne može da važi kao dokaz za antičko poreklo našeg badnjaka, niti badnjaka kod ostalih neromanskih naroda Evrope.

Protiv ove hipoteze govori geografsko rasprostiranje badnjaka: nemački badnjak Jul bio je poznat u Švedskoj i očuvan u Gotlandu do polovine 19. veka; germanski naziv Jul ušao je i u finski jezik, u kojem Joul znači Božić, a juhla praznik uopšte.

Nameće se pitanje šta je prvobitno značilo spaljivanje panja na vatri u staroj paganskoj Evropi. Paganski običaj vezivao se za Božić, koji je u srednjem veku značio početak nove godine, i bio je deo drevne ceremonije povezane sa praznikom zimskog solsticija, odnosno zimske kratkodnevnice. Ona obeležava najkraći dan i najdužu noć u godini, kada je Sunce na nebu najniže i kada počinje postepeno „vraćanje svetlosti.“ To je astronomski događaj koji se u severnoj hemisferi dešava 21. ili 22. decembra.

Jedan od najpoznatijih slovenskih filologa 19. veka, Franc Mikolščič, profesor Univerziteta u Beču, u svom delu o slovenskim elementima dao je objašnjenje da je stari naziv za Božić bio Kračun. Reč kračun (praslovenski korčun) slovenskog je porekla. Izvedena je pomoću sufiksa un od glagola korčiti to jest jednom koraknuti i znači dan koji zakoračava u nov period.

Praslovenska reč korčun (srpski kračun) vremenom se izgubila. U tom značenju potpuno je istisnuo naziv hrišćanskog praznika Božić, to jest „mali bog, sin Božji“. Ipak, reč je sačuvana kao krsno ime Kračun i u toponimu Kračunište u Srbiji.

A reč badnjak?

Reč badnjak potiče od glagola bdeti. Badnjak znači i veče uoči Božića i glavnju koja se uoči Božića polaže na domaće ognjište. Prvo značenje badnjaka je starije. Međutim, po Bariću ako je badnjak u značenju „bdenije“ hrišćanskog porekla, kao što je većina proučavalaca smatrala, onda na to ukazuju paralele između badnje večeri i francuskog veille de Noél, italijanskog Vigilia di Natale i naročito poljskog naziva badnje večeri wilia - vigiliae - „bdenije“. Na to ukazuju i srpski narodni običaji vezani za 25. decembar, 1. i 6. januar - badnjak se nalaže u sva tri dana, i isto tako unosi se „prva voda“ u kuću.

Sličan odnos između sva tri dana - tri srednjovekovna početka nove godine - nalazi se u terminologiji ostalih Slovena: češkom štedry večer (badnji dan) odgovara kod Malorusa ščedrij večir - 6. januara. Bugari zovu i veče uoči Božića, i uoči nove godine i uoči Bogojavljenja - badnji večer.

Iz svega ovoga proizilazi zaključak da je badnjak slovensko pagansko ime za bdenje, pred novu (sunčanu) godinu koju otvara Kračun i koja tim danom počinje, jer se iza hrišćanskog Božića krije stara slovenska Nova godina.

Ako je Kračun paganskog porekla, jasno je da će bdenje uoči dana zimske kratkodnevnice biti, u stvari doček nove sunčane godine.