“Glavni problem je što u tom sistemu zaštite u praksi nedostaju sigurne kuće i slični kapaciteti za smeštaj žrtava nasilja", kaže za Vranje news Igor Zlatković, advokat iz Vranja sa iskustvom rada u ovakvim predmetima pred sudom i drugim nadležnim organima.
"Preciznije, nema ih u svim mestima ili, pak, ako ih ima kapaciteti su nedovoljni, na tome se mora raditi”, navodi Zlatković.
Nasilje nad ženama u Srbiji, pa i u Vranju i na samom jugu države, prepoznato je kao ozbiljan društveni problem koji zahteva sistemski odgovor države, institucija i zajednice.
Statistika pokazuje da je pravna zaštita, a posebno podrška i te kako potrebna ženama žrtavama nasilja na jugu.
To ilustruje podatak iz statistike Odbora za ljudska prava u Vranju prema kome je broj slučajeva pružene pravne podrške bio najveći upravo u prošloj godini - čak 102 (ako se uporedi sa prethodnim godinama, počev od 2020, lane je iskazana najveća potreba za ovom vrstom podrđke, jer je u prethodnim godinama taj broj bio za 30 do 40 usluga manji.
U poslednjih desetak godina uspostavljen je relativno sveobuhvatan pravni okvir koji ima za cilj prevenciju nasilja, zaštitu žrtava i kažnjavanje počinilaca.
Ipak, razlike između normativnog okvira i njegove primene i dalje su vidljive, posebno na lokalnom nivou, uključujući Vranje i Pčinjski okrug.
U Vranju i lokalnim zajednicama krajnjeg juga Srbije, iza zatvorenih vrata i tišine svakodnevice, nalaze se priče žena koje su preživele nasilje i odlučile da progovore. I njima je stalo do interesa javnosti, ali i do pravde i konačnog rastanka sa životom pretvorenim u pakao.
Pod velom potpune anonimnosti i zaštićenosti žena koje su nekada bile žrtve, Vranje news donosi njihove glasove i detalje pravne borbe. Ne kao statistiku, već kao svedočanstva borbe, straha, ali i upornosti. Kroz raznolika iskustva sagovornica, uočljivo je kako izgleda put od prepoznavanja nasilja do pokušaja njegovog prevazilaženja. Iako svaka od priča žena nosi jedinstvene okolnosti, među njima se prepliću zajedničke teme – ćutanje, stigma, ali i potraga za podrškom i sigurnošću.
Kroz ove storije vidi se i uloga institucija, porodice i lokalne zajednice u procesu oporavka žena koje su preživele nasilje. Koliko je podrška dostupna, a koliko ostaje nedostižna, jedno je od ključnih pitanja koje se nameće kroz njihove ispovesti. Uprkos preprekama, priče ovih žena otkrivaju i izuzetnu snagu i otpornost. Njihova iskustva svedoče o važnosti solidarnosti, razumevanja i pravovremene pomoći.
Ovaj članak nastoji da osvetli ne samo težinu problema, već i mogućnosti izlaska iz kruga nasilja. Sva imena u daljem tekstu su izmišljena, a priče su objavljene u konsultacijama i uz mentorsku podršku ljudi iz Odbora za ljudska prava u Vranju, organizacije sa tridesetogodišnjim iskustvom u zaštiti žrtava, kao i sa aktivistkinjama SOS telefona u Vranju.
Jedna od žena, zvaćemo je Helena, priča za Vranje news da je u njenom slučaju nasilje počelo “odmah po rođenju ćerke”, a da se vremenom intenzitet nasilja pojačavao.
“Neke sitnice, bezazlenosti dovele su do toga da moj partner udari dete, toliko jako da je devojčici odmah potekla krv iz nosa. Kad sam prišla da zaštitim ćerku, on me je išutirao nogama, udarao me i rukama po celom telu, kao da sam neki predmet. U nekoliko navrata je moje dete prebio i kaišem, zbog čega se devojčica u takvim situacijama više puta upiškila od straha”, navodi Helena.
Njen partner je “konstantno bio pod uticajem alkohola”, dodaje naša sagovornica.
“U više navrata me i silovao, amnogo puta me isprebijao. Znao je da me isprebija, pa da me potom siluje. Pred kraj te agonije, duge dve, tri godine, tokom kojih sam svu našu decu izdržavala sa 5.500 dinara mesečno, ignorisao nas je, nije nam davao svoj novac. Onda je došla faza kada je pretio da će sve da nas pobije”, navodi sagovornica Vranje news-a.
Tada je odlučila da pozove policiju, slučaj je završio na sudu, ali to nasilnika, kako navodi naša sagovornica, “uopšte niije uplašilo”.
“Kada sam videla kakva je stvar, odlučila sam da pokupim svu decu i da ga napustim. Sećam se da je bilo veče, zvala sam SOS telefon Odbora za ljudska prava, oni su mi u tom periodu već neko vreme bili podrška, bili uz mene. Mnogo mi je značilo da u takvoj situaciji imam s kim da popričam. Na kraju smo se izvukli iz tog pakla”, navodi ona.
Dodaje da posle svega nema stalno zaposlenje.
“Živimo uglavnom od socijalne pomoći za mene i decu, povremeno radim, ne biram posao, nije me sramota ni od metle, ni od krpe. Decu sam spasila, ne gledaju više fizičku i psihičku torturu, ne slušaju svađe. Niko me ne bije i šutira, niko me ne podcenjuje, ne vređa i ne ponižava. Sve ostalo ćemo postići i popraviti”, navodi Helena.
Naša druga sagovornica, zvaćemo je Silvija, priča za Vranje news kako je u braku sa suprugom - nasilnikom bila oko šest godina. Momenat početka nasilja sličan je kao kod prethodnog slučaja.
“Nasilje je počelo kada smo dobili prvo dete. Prvo sam dobijala šamare, nazivao me raznim pogrdnim rečima. Vremenom je postajao sve grublji. Šutiranje nogama, udaranje pesnicama bili su svakodnevica. Trpela sam dugo, čak su mi komšije, pa i roditelji i mnogi u mom okruženju govorili da sve to moram da trpim, da je to tako”, priča ova žena.
Dodaje da joj je suprug često govorio: “Unakaziću ti lice”. Što je na kraju i uradio.
“Nije taj intenzitet nasilja od starta bio odmah visok. Išlo je postepeno, ali se taj moj život pretvarao u pakao, malo-pomalo. Mislila sam u početku proći će, ali to je trajalo… Par dana, pa celu nedelju, pa mesec pa šest meseci pa godinu. I potom godinama.
Probudio bi me u pola noći, puštao preglasnu muziku. Onda bi krenuo da me bije, udara po celom telu. Deca su nam bila mala, vrištala su uvek u takvim situacijama.
Gledala sam da se uvek držim dece. Koliko sam njih štitila u tim situacijama, toliko sam se nadala da će kad ih privijem uz mene prestati, ali on je i dalje udarao, i to sve nas zajedno.
Iako je spavao sa mnom, tukao me je sve vreme, nazivao ponižavajućim pogrdnim imenima. Posle više godina maltretiranja i nasilja, pošto mi roditelji nisu dozvoljavali a slučaj prijavim policiji, obratila sam se SOS telefonu u Vranju”, navodi Silvija.
Ona se osmelila da čak ode i do prostorija Odbora za ljudska prava.
“Tu su me pitali da li zaista želim da ceo slučaj prijavim, na šta sam odgovorila potvrdno. I tada mi je celo telo bilo u modricama, bila sam izudarana od glave do pete, a oba moja deteta povređena, takođe zbog njegovih batina. Borila sam se, bila sam jaka, iako je ponovo posle toga počinio nasilje, maltretirao je moju ćerkicu. Tukli su je zajedno sa maćehom. Ponovo sam se u vezi s tim obratila SOS telefonu. Osećala sam se nezaštićeno - živim sa decom, primanja su mala, primam socijalnu pomoć, posla nema, nemam ni kuću, u velikim sam problemima, ali moram da budem jaka i da se borim za decu”, navodi ona.
Na kraju se osmelila da napusti dom i nasilničko okruženje.
“Apelujem na sve žene da ne dozvoljavaju da budu maltretirane, tučene. I da trpe nasilje. A pogotovo da ne dozvole da mala deca to gledaju. Da ne preživljavaju sve ono što su moja deca doživela. Ne dozvolite da budete žrtva, prijavite nasilje na vreme. Možda bih i ja, da se nisam osmelila da prijavim, do sad bila… ne žrtva… nego mrtva”, navodi Silvija.
Svedočenja žena iz ovog članka otkrivaju koliko je put izlaska iz nasilja složen, ali i koliko je hrabrost bitna i koliko je odvažnosti potrebno da se taj korak napravi.
Iza svake ispovesti stoji lična borba u kojoj strah, neizvesnost i osećaj nezaštićenosti često nadjačavaju nadu.
Ipak, upravo u trenucima kada odluče da potraže pomoć, otvara se prostor za promenu i novi početak.
Uloga institucija, ali i organizacija i neformalnih mreža podrške, pokazuje se kao ključna, iako ona nije uvek jednako dostupna svima.
Važno je da se o ovim temama govori odgovorno, uz puno poštovanje privatnosti i dostojanstva žena koje su preživele nasilje.
Njihove priče ne smeju biti svedene na senzaciju, već na poziv društvu da reaguje i prepozna problem na vreme.
Istovremeno, one svedoče o snazi, izdržljivosti i odlučnosti da se prekine krug nasilja.
Samo kroz razumevanje, solidarnost i efikasnu zaštitu moguće je stvoriti sigurnije okruženje za sve žene.
M.D.
U nastavku je verzija teksta na albanskom jeziku.
Problemi kryesor është se në atë sistem mbrojtjeje, në praktikë mungojnë strehëzat e sigurta dhe kapacitetet e ngjashme për akomodimin e viktimave të dhunës”, thotë për Vranje news Igor Zlatkoviq, avokat nga Vranja me përvojë në këto lëndë para gjykatave dhe organeve të tjera kompetente. “Më saktë, ato nuk ekzistojnë në të gjitha vendet ose, edhe kur ekzistojnë, kapacitetet janë të pamjaftueshme, dhe për këtë duhet punuar”, thekson Zlatkoviq.Dhuna ndaj grave në Serbi, si edhe në Vranjë dhe në jug të vendit, njihet si një problem serioz shoqëror që kërkon përgjigje sistematike nga shteti, institucionet dhe komuniteti.Statistikat tregojnë se mbrojtja juridike, e sidomos mbështetja, janë më se të nevojshme për gratë viktima të dhunës në jug. Këtë e ilustron e dhëna nga statistikat e Komitetit për të Drejtat e Njeriut në Vranjë, sipas së cilës numri i rasteve të ofrimit të mbështetjes juridike ishte më i larti pikërisht vitin e kaluar – plot 102 (krahasuar me vitet e mëparshme, që nga viti 2020, vitin e kaluar është shënuar nevoja më e madhe për këtë lloj mbështetjeje, pasi në vitet paraprake ky numër ishte për 30 deri në 40 shërbime më i ulët).Në dhjetë vitet e fundit është vendosur një kornizë relativisht gjithëpërfshirëse ligjore që synon parandalimin e dhunës, mbrojtjen e viktimave dhe ndëshkimin e autorëve. Megjithatë, dallimet midis kornizës normative dhe zbatimit të saj mbeten të dukshme, veçanërisht në nivel lokal, përfshirë Vranjën dhe Qarkun e Pçinjës.Në Vranjë dhe komunitetet lokale të jugut të skajshëm të Serbisë, pas dyerve të mbyllura dhe heshtjes së përditshme, fshihen historitë e grave që kanë mbijetuar dhunën dhe kanë vendosur të flasin. Ato kujdesen për interesin publik, por edhe për drejtësinë dhe për ndarjen përfundimtare nga një jetë e kthyer në ferr.Nën velin e anonimitetit të plotë dhe mbrojtjes së grave që dikur ishin viktima, Vranje news sjell zërat e tyre dhe detaje të betejës juridike. Jo si statistikë, por si dëshmi të luftës, frikës, por edhe këmbënguljes. Përmes përvojave të ndryshme të bashkëbisedueseve, shihet qartë se si duket rruga nga njohja e dhunës deri te përpjekja për ta kapërcyer atë. Edhe pse secila histori mbart rrethana unike, ndër to ndërthuren tema të përbashkëta – heshtja, stigma, por edhe kërkimi për mbështetje dhe siguri.Nëpërmjet këtyre rrëfimeve shihet edhe roli i institucioneve, familjes dhe komunitetit lokal në procesin e rimëkëmbjes së grave që kanë mbijetuar dhunën. Sa është e disponueshme mbështetja dhe sa mbetet e paarritshme, është një nga pyetjet kyçe që del nga dëshmitë e tyre. Pavarësisht pengesave, historitë e këtyre grave zbulojnë edhe forcë dhe qëndrueshmëri të jashtëzakonshme. Përvojat e tyre dëshmojnë rëndësinë e solidaritetit, mirëkuptimit dhe ndihmës në kohë.Ky artikull synon të ndriçojë jo vetëm peshën e problemit, por edhe mundësitë për dalje nga rrethi i dhunës. Të gjithë emrat në tekstin vijues janë të trilluar, ndërsa historitë janë publikuar në konsultim dhe me mbështetje mentoruese të njerëzve nga Komiteti për të Drejtat e Njeriut në Vranjë, organizatë me tridhjetë vjet përvojë në mbrojtjen e viktimave, si dhe me aktivistet e linjës SOS në Vranjë.Njëra nga gratë, do ta quajmë Helena, tregon për Vranje news se në rastin e saj dhuna filloi “menjëherë pas lindjes së vajzës”, dhe se me kalimin e kohës intensiteti i dhunës u rrit.“Disa gjëra të vogla, në dukje të parëndësishme, çuan deri aty sa partneri im goditi fëmijën, aq fort sa vajzës menjëherë i doli gjak nga hunda. Kur iu afrova për ta mbrojtur vajzën, ai më goditi me shqelma, më rrahu me duar në gjithë trupin, sikur të isha një objekt. Në disa raste e ka rrahur fëmijën tim edhe me rrip, për shkak të së cilës vajza në situata të tilla është lagur disa herë nga frika”, tregon Helena.Partneri i saj “ishte vazhdimisht nën ndikimin e alkoolit”, shton ajo.“Në disa raste më ka përdhunuar, dhe shumë herë më ka rrahur brutalisht. E kishte zakon të më rrihte dhe pastaj të më përdhunonte. Në fund të asaj agonije, që zgjati dy deri në tre vjet, gjatë së cilës unë mbaja gjithë fëmijët tanë me 5.500 dinarë në muaj, ai na injoronte, nuk na jepte para. Pastaj erdhi faza kur kërcënonte se do të na vriste të gjithëve”, thotë ajo.Atëherë vendosi të thërrasë policinë, rasti përfundoi në gjykatë, por kjo, sipas saj, “nuk e trembi aspak dhunuesin”.“Kur e pashë si qëndronte puna, vendosa t’i marr të gjithë fëmijët dhe ta lë. Më kujtohet se ishte mbrëmje, telefonova linjën SOS të Komitetit për të Drejtat e Njeriut, ata prej kohësh më mbështesnin, ishin pranë meje. Më ndihmoi shumë që në atë situatë kisha me kë të flisja. Në fund, dolëm nga ai ferr”, thotë ajo.Ajo shton se pas gjithçkaje nuk ka punë të përhershme.“Jetojmë kryesisht nga ndihma sociale për mua dhe fëmijët, herë pas here punoj, nuk zgjedh punë, nuk më vjen turp as nga fshesa, as nga lecka. Fëmijët i kam shpëtuar, nuk shohin më torturë fizike dhe psikologjike, nuk dëgjojnë më grindje. Askush nuk më rreh e nuk më shqelmon, askush nuk më nënçmon e nuk më poshtëron. Të tjerat do t’i arrijmë dhe do t’i rregullojmë”, thotë Helena.Bashkëbiseduesja jonë tjetër, do ta quajmë Silvija, tregon për Vranje news se ka qenë në martesë me një bashkëshort dhunues rreth gjashtë vjet. Fillimi i dhunës ishte i ngjashëm me rastin e mëparshëm.“Dhuna filloi kur morëm fëmijën e parë. Fillimisht merrja shuplaka, më quante me fjalë fyese. Me kalimin e kohës u bë gjithnjë e më i ashpër. Shkelmat dhe goditjet me grushte u bënë përditshmëri. Kam duruar gjatë, madje fqinjët, prindërit dhe shumë njerëz përreth më thoshin se duhej ta duroja, se kështu është”, tregon ajo.Ajo shton se burri i thoshte shpesh: “Do ta shpërfytyroj fytyrën”. Dhe në fund e bëri.“Nuk ishte që në fillim një intensitet i lartë. Erdhi gradualisht, por jeta ime po shndërrohej në ferr, pak nga pak. Mendoja në fillim se do të kalonte, por zgjati… disa ditë, pastaj një javë, pastaj një muaj, pastaj gjashtë muaj, pastaj një vit. Dhe më pas me vite.Më zgjonte në mes të natës, lëshonte muzikë shumë të lartë. Pastaj fillonte të më rrihte, të më godiste në gjithë trupin. Fëmijët tanë ishin të vegjël, bërtisnin gjithmonë në situata të tilla.Përpiqesha të qëndroja gjithmonë pranë fëmijëve. Sa i mbroja ata, aq shpresoja se do të ndalonte kur t’i përqafoja, por ai vazhdonte të na godiste, të gjithëve bashkë.Edhe pse flinte me mua, më rrihte vazhdimisht, më quante me emra poshtërues. Pas shumë vitesh maltretimi dhe dhune, pasi prindërit nuk më lejonin ta raportoja rastin në polici, iu drejtova linjës SOS në Vranjë”, tregon Silvija.Ajo gjeti guximin të shkonte edhe në zyrat e Komitetit për të Drejtat e Njeriut.“Aty më pyetën nëse vërtet dëshiroja ta raportoja rastin, dhe unë thashë po. Në atë moment trupi im ishte plot mavijosje, isha rrahur nga koka te këmbët, ndërsa të dy fëmijët e mi ishin të lënduar nga dhuna e tij. Luftova, isha e fortë, edhe pse ai vazhdoi me dhunë më pas, madje maltretroi vajzën time. E rrihnin bashkë me njerkën. Sërish iu drejtova linjës SOS. Ndihesha e pambrojtur – jetoj me fëmijët, të ardhurat janë të vogla, marr ndihmë sociale, punë nuk ka, nuk kam as shtëpi, jam në vështirësi të mëdha, por duhet të jem e fortë dhe të luftoj për fëmijët”, thotë ajo.Në fund, ajo gjeti guximin të largohej nga shtëpia dhe mjedisi i dhunshëm.“U bëj thirrje të gjitha grave të mos lejojnë të maltretohen, të rrihen. Dhe të mos e durojnë dhunën. Sidomos të mos lejojnë që fëmijët e vegjël ta shohin këtë. Të mos përjetojnë atë që përjetuan fëmijët e mi. Mos lejoni të jeni viktimë, raportoni dhunën me kohë. Ndoshta edhe unë, po të mos kisha guxuar ta raportoja, deri tani do të isha… jo viktimë… por e vdekur”, thotë Silvija.Dëshmitë e grave në këtë artikull zbulojnë sa e ndërlikuar është rruga e daljes nga dhuna, por edhe sa i rëndësishëm është guximi dhe sa vendosmëri kërkohet për ta bërë atë hap.Pas çdo rrëfimi qëndron një betejë personale, në të cilën frika, pasiguria dhe ndjenja e mungesës së mbrojtjes shpesh e tejkalojnë shpresën.Megjithatë, pikërisht në momentet kur vendosin të kërkojnë ndihmë, hapet një hapësirë për ndryshim dhe një fillim të ri.Roli i institucioneve, por edhe i organizatave dhe rrjeteve joformale të mbështetjes, del si kyç, edhe pse nuk është gjithmonë i qasshëm në mënyrë të barabartë për të gjithë.Është e rëndësishme që për këto tema të flitet me përgjegjësi, me respekt të plotë për privatësinë dhe dinjitetin e grave që kanë mbijetuar dhunën.Historitë e tyre nuk duhet të reduktohen në sensacionalizëm, por të shërbejnë si thirrje për shoqërinë që të reagojë dhe ta njohë problemin me kohë.Njëkohësisht, ato dëshmojnë për forcën, qëndrueshmërinë dhe vendosmërinë për ta ndërprerë ciklin e dhunës.Vetëm përmes mirëkuptimit, solidaritetit dhe mbrojtjes efektive mund të krijohet një mjedis më i sigurt për të gjitha gratë.
Projekat je podržan od strane Kabineta ministra zaduženog za pomirenje, regionalnu saradnju i društvenu stabilnost.
