Piše: Tomislav R. Simonović
Vranje je oslobođeno 1878. godine, a već naredne 1879, u gradskoj Crkvi Svete Trojice učitelj, Zarije Popović osnovao je prvo pevačko društvo pod imenom Prava Srbija.
Ko je bio Zarije Popović?
Pre oslobođenja Vranja 1878. godine, iz Gnjilana je u grad došao Zarije R. Popović (Gnjilane1856 - Beograd 1934), srpski učitelj, prosvetni radnik i književnik. Ostavio je dubok trag u muzičkom, obrazovnom i kulturnom životu ne samo Vranja, već i Srbije. Bio je uvažen široko poznat srpski pisac.
Kao pisar Eparhije vranjske u svom neprekidnom i predanom radu bio je prepoznatljiv po svojoj krilatici: "Delajte dokle god videla imali", savetu upućenom prosvetnim radnicima da rade neumorno, sve dok iamaju snage i "videla". Upravo po ovoj krilatici naslov je dobila knjiga koju je 2022. objavila Osnovna škola Vuk Karadžić (autor T. Simonović).
Bora Stanković, tada gimnazijalac, pokazivao je izrazitu sklonost ka pevanju i igri, što je poneo iz porodičnog okruženja - od svojih rođaka Marganaca po majčinoj liniji, koji su živeli u Njegoševoj ulici u Vranju. Po kazivanju njegovih školskih drugova, u Vranju, kao i prijatelja iz kafane „Tri šešira“ u Skadarliji, Bora je bio muzički veoma obdaren. Kao bariton, pevao je sa posebnim darom i osećajnošću. U Crkvi Svete Trojice u Vranju, pod dirigentskom palicom učitelja Zarija Popovića, izvodile su se uglavnom crkvene pesme.
Vranje i Vranjanci s pravom mogu biti ponosni na učitelja Zarija Popovića, rođenog Gnjilančanina, jer je upravo on 1879. godine osnovao prvo prvačko društvo u Srbiji.
O Popovićevom prosvetnom radu i književnom stvaralaštvu čulo se daleko, do Austrougarske monarhije. U kniževnom časopisu "Nada", koji je uređivao Kosta Herman, pored Borinih pripovedaka i pesama Dimitrija Hadži Mikića, objavljen je i tekst sa potpisom „Slavko“ o kome nema biografskih podataka. U tom prilogu piše:
„Evo međutim i prvih slika iz Stare Srbije. Ko je taj Zarija Popović, to ne umijemo odgovoriti. Javlja se i veoma malo ili nimalo dosad kao pisac“.
Iz ovog izvora saznajemo da je u vranjskom okrugu postojao Binički manastir, kao i da je Zarije Popović napisao veću pripovetku Duhovnik u kojoj je glavna ličnost kaluđer. U odlomku se navodi:
„…Kaluđer, duhovnik, Janićije iz Binačkog manastira, poznat u cijeloj okolini pod imenom duhovnik i retko ko da mu znađaše pravo ime.“
Iako je autor „Slavko“ izrazio nedoumicu o Popovićevom književnom identitetu, samo nekoliko godina kasnije Andra Gavrilović, koji je objavljivao Borine pripovetke, dao je jasniju i argumentovanu ocenu o Popovićevom mestu u srpskoj književnosti. U svojoj Istoriji srpske i hrvatske književnosti (izdavačka knjižarnica Gece Kona, Knez Mihailova ul. 1, Beograd, 1927. godine) Gavrilović piše:
„Popović je (rođen u Gnjilanu, viši činovnik u Beogradu), prvi je s najboljim uspehom, počeo analizu duše Starosrbijanaca, koju je ubrzo učinio predmetom književnog interesovanja.“
Zarije Popović, je u Vranju započeo svoj književni rad opisujući život srpskog naroda u Staroj Srbiji (današnje Kosovo i Metohija). Njegovo istorijsko delo "Pred Kosovom", beleške iz doba 1874-1878, predstavlja dragocen izvor o položaju Srba pod osmanskom vlašću uoči oslobođenja Stare Srbije. Popović je bio učitelj Jovanu Hadži Vasiljeviću, član Fonda Sime Andrejevića-Igumanova, rođenog Prizrenca i sekretar Kraljevog fonda (kralja Aleksandra Karađorđevića). Popović se zahvaljivao najvećem srpskom dobrotvoru Džonu Frotingamu, čije su donacije omogućile njegov opstanak i razvoj.
Bora Stanković, izuzetno muzički obdaren, lepo je pevao i igrao. Iako nema sačuvanih podataka da je bio član pevačkog društva "Prava Srbija" koje je osnovao Zarije Popović, činjenica ostaje da je ovo društvo bilo prvo pevačko društvo ne samo u Vranju već u celoj Srbiji.
U Beogradu je prvo pevačko društvo osnovano tek 1884. godine, pod imenom Akademsko pevačko društvo "Obilić", dakle pet godina posle osnivanja "Prave Srbije" u Vranju. Društvo je osnovao rektor Velike škole u Beogradu Stojan Nikolajević, a kralj Aleksandar Obrenović pomagao ga je sa 1.000 dinara. Zahvaljujući ovoj podršci, "Obilić" je imao i socijalnu i humanitarnu ulogu: svojim članovima obezbeđivao je hranu, džeparac, pa čak i kredite za školovanje.
Pored toga, društvo je postalo široko poznatopo nastupima širom Srbije, obeležavajući značajne državne i kulturne događaje, čime je kod mladih pevača razvijalo snažan rodoljubivi duh.
Bora Stanković, već dokazan kao bariton u Vranju, po dolasku u Beograd i upisu na Pravni fakultet Velike škole postao je član pevačkog društva "Obilić", što je predstavljalo veliki korak u njegovom muzičkom i kulturnom sazrevanju.
Ime Borisava Stankovića kao člana Akademskog pevačkog društva "Obilić" vezano je za veliki nacionalni događaj - prenos posmrtnih ostataka Vuka Stefanovića Karadžića iz Beča u Beograd 1897. godine. Upravo je taj događaj, kao i Borin izuzetan bariton, doprineo da on, po upisu Velike škole u Beogradu, postane član uglednog akademskog društva.
U vreme kada je Bora Stanković upisao Pravni fakultet na Velikoj, Akademsko pevačko društvo "Obilić" već je imao dugu tradiciju:
„Akademski hor Obililić osnovan je 1884. godine na tadašnjoj Velikoj školi i bio je poznat kao Akademsko pevačko društvo Obilić. Posle Drugog svetskog rata, 1945. nova komunistička vlast dala je Obiliću novo ime Branko Krsmanović“ (T. Simonović, "Džon Frotingam - zaboravljeni srpski dobrotvor", Zavod za udžbenike, Beograd, 2018. godine.)
Među osnivačima "Obilića" bili su Andra Gavrilović, tada student filozofije, kao i Borini profesori iz vranjske gimnazije Ljubomir Davidović, Milivoje Simić i Sima Zlatičanin. U društvu se okupljala kulturna i muzička elita Beograda, pa je Bora, kao student prve godine, imao priliku da upozna značajne ličnosti iz kulturnog i muzičkog života Srbije.
Kao patriota i odan Srbin - što su mu kasnije, nakon internacije u Derventi, neosnovano osporavali- Borisav Stanković je 24. septembra 1897. godine (po starom kalendaru) kao student prve godine Pravnog fakulteta, imao značajnu ulogu u muzičkom programu povodom svečanog dolaska posmrtnih ostataka Vuka Stefanovića Karadžića iz Beča.
Prenos je obavljen trideset tri godine posle Vukove smrti, jer je bio sahranjen u Beču 7. februara 1864. godine. Ovaj zadatak, poveren mladom studentu i već afirmisanom baritonu, svedoči o ugledu koji je Bora uživao u Akademskom pevačkom društvu "Obilić", kao i o poverenju koje mu je ukazano u pripremi jednog od najznačajnijih nacionalnih i kulturnih događaja kraja XIX veka.
Prenos posmrtnih ostataka u Beograd obavljen je 24. septembra 1897. godine, zahvaljujući nastojanjima kralja Milana Obrenovića i austrougarskog cara Franje Josifa I.
Nedelju dana bili su izloženi u Sabornoj crkvi Svetog Arhanđela Mihaila, gde su građani mogli da odaju počast sve do 30. septembra, kada su svečano položene. Danas počivaju u Sabornoj crkvi, pored posmrtnih ostataka Dositeja Obradovića.
Članovi "Obilića" bili su veoma aktivni. Već 1897. godine Bora, kao student prve godine Pravnog fakulteta, za vreme uskršnjih praznika putuje sa društvom u Gornji Milanovac. Kao i ranijih godina, dok još nije bio član "Obilića", učestvovali su u proslavi Svetog Save na Velikoj školi, kada su obeležavali svoju slavu - Svetog Arhanđela Mihajla. Podatke o radu akademskog pevačkog društva "Obilić" proučili su i priredili u knjizi "Obilić, akademsko društvo", 1884-1941, mr Boro Majdanac i Milena Radojčić (Beograd, 2005.)
Bora Stanković je sa pevačkim društvom "Obilić" posetio više gradova u Srbijii, i tako neposredno upoznao zemlju.
Godine 1899. "Obilić" je, priredio koncert u Jagodini, na kome su, između ostalih, nastupila dva Vranjanca, Bora Stanković i njegov najbolji drug iz gimnazijskih dana Petar Milenković (poznati graditelj železnica u Kraljevini SHS). Zbog neraščićenih nesporazuma iz školskih vremena, posle koncerta ostali su u sali za igranke. Bora je preko druga Mincića pozvao Milenkovića da odu u kafanu, želeći da lično čuje da li njihovo prijateljstvo može ponovo biti kao nekada u Vranju.
Umesto pomirenja, usledila je Milenkovićeva neočekivana i neprihvatljiva molba - da Bora prekine prijateljstvo sa Ristom Cvetkovićem, školskim drugom iz vranjske gimnazije. Bora, čvrstog karaktera i nepokolebljivih principa, nije prihvatio nikakve uslove niti ucene. Njegov odgovor bio je kratak i jasan:
„Ja se mogu pomiriti sa tobom i biti tvoj dobar drug, ali to što tražiš od mene ne mogu ni u kom slučaju da učinim.“
Tako je došlo do prekida dugogodišnjeg prijateljstva sa Petrom Milenkovićem, koje je trajalo sve do 1900. godine.
Bora je bio apolitičan i nije voleo da se bavi politikom, niti da se učlani u bilo koju stranku. Odbio je ponudu Radoja Domanovića da pristupi Radikalnoj stranci. Njegov dobar prijatelj, hrvatski pisac Antun Gustav Matoš, koji je zbog progona austrougarskih vlasti u dva navrata živeo u Beogradu (1894-1897. i 1904-1908) učlanio se u Radikalnu stranku. Bora, međutim, nije prihvatio političke pritiske. Upravo ga je ta principijelnost koštala prevremenog povratka iz Pariza 1904. godine, kada ga je Nikola Pašić, hitno vratio u zemlju jer nije želeo da postane član Radikalne stranke.
U jesen 1898. godine za predsednika Obilića, izabran je Milenko R. Vesnić, Borin profesor na Velikoj školi, a za potpredsednika Milan Grol, student filozofije, kasnije profesor i upravnik Narodnog pozorišta i jedna od najznačajnijih kulturnih ličnosti svog vremena. Kao dramaturg, Grol je Bori dao dragocene smernice kako da pripovetku "Koštanu" oblikuje u dramsko delo.
Horovođa pevačkog društva "Obilić" bio je Josif Marinković, jedan od najznačajnijih srpskih kompozitora romantizma. Pod njegovim vođstvom pevačko drušvo je otputovalo u Kruševac radi obeležavanja petstote godišnjica Kosovske bitke. Tom prilikom osvećena je zastava "Obilića", simbol umetničke i nacionalne posvećenosti. Hor je brojao oko 80 članova, među kojima je bilo 25 devojaka.
"Obilić" je negovao tradiciju patriotskih i duhovnih pesama i učestvovao u obeležavanju značajnih istorijskih i kulturnih događaja širom Srbije. O značaju i radu Akademskog pevačkog društva "Obilić" pisao je Dragoslav Dragutinović u časopisu XX vek (mart 1938), u studiji pod naslovom „Ličnosti i muzičko delo Josifa Marinkovića“, gde je posebno istakao ulogu društva u negovanju srpske muzičke tradicije.
Godine 1899. "Obilić" je najveću pažnju posvetio školskoj slavi Svetog Save na Velikoj školi. Bora Stanković imao je posebnu sreću da mu na prvoj godini Pravnog fakulteta predmete Rimsko i Međunarodno pravo predaje profesor Grigorije Giga Geršić, jedna od najuglednijih ličnosti srpske pravne nauke. Geršić je bio izuzetan improvizator, još bolji besednik, a prema studentima se odnosio sa retkom dobrotom i neposrednošću - kao drug a onima bez roditelja kao oravi zaštitnik i oslonac.
Iako u poodmaklim godinama, Geršić je na jednoj svečanosti, zanet atmosferom i rodoljubivim nadahnućem, zapevao stihove koji su se dugo prepričavali među studentima:
„Gusle moje, ovamo te malo, amo i ti tanano gudalo.“
U Akademskom pevačkom društvu "Obilić" Bora je upoznao veliki broj ličnosti koje su kasnije, posle Prvog svetskog rata i u međuratnom periodu, postale istaknute političke i kulturne figure Kraljevine SHS.
