Piše: Tomislav R. Simonović
Vranje - Iako daleko od prestonice i Šumadije, gde je pod vođstvom Karađorđa započela prva srpska revolucija - jedina u Evropi koja je podignuta zbog oslobođenja od više vekova ropstva - Vranjanci i Leskovčani su bili u toku sa svim zbivanjima u Srbiji.
U Leskovcu i Vranju trideset osam godina posle Karađorđevog ustanka, 1842. godine izbija buna leskovačkih i vranjskih Srba, a zatim i ustanak popa Jovice Ilića.
Podatke o ovim bunama ostavio je jedan od najznačajnijih srpskih istoričara prve polovine XX veka Aleksa Ivić (rođen u Austrougarskoj monarhiji) koji je 1910. godine bio poslanik u Hrvatskom saboru.
Važno je napomenuti da se Ivić 19. januara 1878. godine, na dan oslobođenja Vranja od Turaka, nalazio u gradu. Tada se zatekao u Haremluku kod vladike Pajsija, koji se kosultovao sa Ivićem o tome kako da dočeka generala Belimarkovića - po crkvenim ili državnim običajima.
Vranjski okrug je oslobođen od viševekovne turske okupacije 19. januara 1878. godine, na dan Svetih mučenika Kodrata i Kiprijana po starom kalendaru. Godina 1888, bila je važna za Vranjance jer se obeležavala desetogodišnjica oslobođenja od Turaka.
Za Srbiju je ova godina bila važna jer se obeležavalo sto godina od smrti Vuka Karadžića. Tim povodom Srpska kraljevska akademija objavila je knjigu: Spomenik - stogodišnjicu Vuka Stefanovića Karadžića, koju je za štampu priredio poznati putopisac i istoričar Milan Đ. Milićević.
On je ostavio dragocene istorijske podatke o Vranju, budući da je bio među prvim istoričarima koji je posetio grad posle oslobođenja od Turaka.
Iako daleko od prestonice, ali ne i od zbivanja u Srbiji, Vranjanci, Dubničani i Banjčani pažljivo su pratili istorijske i i kulturne događaje u zemlji. Po državnom uređenju tog perioda, na primer, Vranjska Banja, Dubnica, Davidovac i druge varošice širom Srbije imale su status opština.
Uprkos sporom poštanskom saobraćaju, kada su pisma putovala danima, Vranjanci su krajem XIX veka bili dobro upućeni u događaje širom Srbije.
Vest da je 1888. godine obeležena stogodišnjica rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, velikog reformatora srpske književnosti, stigla je i do Vranja i postala deo njihovog kulturnog pamćenja.
Nezavisno od toga što su pisma u to vreme putovala po nekoliko dana, Vranjanci su bili dobro upoznati sa dešavanjima u Srbiji.
Znamo da je 1888. godine Srbija zahvalnim pomenom obeležila sto godina od rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, i da je vest stigla i do Vranja. (Nismo se bavili godinom rođenja Vuka Karadžića, ali se kao godine njegovog rođenja javljaju dve godine: u "Spomenici" koju je izdala Srpska kraljevska akademija kao godina njegovog rođenja navedena je 1788. a na Wikipediji je 1787. godina.)
Taj jubilej je bio znamenit u prosvetnoj istoriji srpskog naroda - veliki politički i kulturni čin. Njime se pokazalo kako potomci mogu biti zahvalni svojim precima, naročito onima koji su ostavili ogromno kulturno nasleđe.
U uvodu "Spomenice" između ostalog priređivači su napisali:
„Godine 1888. Srbija je zahvalnim pomenom obeležila stotiniti dan rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, reformatora srpske književnosti.
U toj zahvalnosti s nama u Kraljevini udružili su se i Srbi iz svih drugih krajeva. Tu svetkovinu ljubavno su pozdravili i mnogi tuđini, koji su poznavali rad Vuka Stefanovića Karadžića, i njegove zaluge za naš narod i za nauku.
Događaj taj veoma je znamenit u prosvetnoj istoriji srpskoga naroda.
Tada se je, s jedne strane, pokazalo kako potomci umeju biti zahvalni svojim zaslužnim precima, a sdruge se je obelodanilo koliko se Vukova reforma raširila, a kako je sobom srpsko pleme bar književno ujedinila.
Ovo dvoje najbolje će se videti ako se opiše sve što je rađeno da se Vukova Stogodišnjica proslavi, ako se ispriča kako je ta slava izvršena, i ako se obeleži dokle je odjeknuo glas o njojzi.
Kako je Srpska Kraljevska Akademija od samoga početka bila pozvana da se o toj slavi stara, pa je i posle, pošto je ta starost drugima poverena, produžila učestvovati u toj patriotskoj dužnosti; to je 3. septembra 1890. i odlučila: da u svojemu Spomeniku štampa taj opis, kao građu za istoriju književnosti i prosvete u Srba.“
U Beogradu je 1888. godine bio formiran Odbor za prosalvu stogodišnjice rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, pa su počele da stižu čestitke organizatoru zbog obeležavanja ovog jubileja. Čestitke i zahvalnost upučene su iz Vranja, Vranjske Banje i Dubnice koje su objavljene u Spomeniku.
U ime predsedništva Vranjske opštine, predsednik Jovan Stamenković sa članovima uputio je telegram Odboru za obeležavanje sto godina Vukovog rođenja:
„…U ime celog svog građanstva izjavi njegovoj seni svoje duboko priznanje kao osnovaocu srpskog pravopisa“,
Jovan Stamenković, sa članovima, K. Stamenković i Vasilije Pogačarević,
Vranja, 9. 1888. godine.
Ovom odboru obratili su se i predsednik Okružnog suda Vučko K. Đorđević sa sudijama Ivanom Vukićevićem, Živkom D. Đorđevićem , Mijajlom Z. Jovanovićem i Agatonom J. Brajovićem rečima:
„Iz osećaja najsvetije dužnosti pozdravljamo proslavu Stogodišnjice Vuka Stefanovića Karadžića, oca naše književnosti, najprosvećenijeg Srbina, nepostižnog trudbenika na polju srpske nauke. Slava mu!“
Vranja, 9 1888.
„Slava ocu srpske književnosti koji proslavi sebe i narod srpski!“
Nikola Čolaković, Jovan Popović, Sava Tanasković, učitelji.
Odboru za obeležavanje stogodišnjice Vukovog rođenja obratili su se i predstavnik opštine Dubničke Milan Stanković, kao i delovođa dr Obradović.
Odboru za proslavu stogodišnjice rođenja Vuka Stefanovića Karadžica čestitke je uputila i Opština Vranjska Banja koja je poručila:
„Proslavu Stogodišnice književnika neumrlog Vuka Stef. Karadžića.“
Srpski knez Milan Obrenović nije bio zadovoljan time da se samo obeleži stogodišnjica rođenja Vuka Karadžića.
Kao izuzetan intelektualac i jedan od najboljih srpskih poznavalaca svetske umetnosti, pojavljuje se čak i u američkom filmu o Tuluz-Lotreku Moulin Rouge (1952), u režiji legendarnog holivudskog autora Džona Hjustona.
U sceni aukcijeu Parizu jasno se čuje glas licitatora: „Prodato…kralju Srbije, Milanu Obrenoviću.“
Ova replika svedoči o tome da je Hjuston znao za istorijsku ulogu srpskog kneza koji je oslobodio Srbiju viševekovnog ropstva i stvorio modernu Kneževinu.
Knez Milan je 1878. godine, oslobodio četiri velika okruga, među njima i Vranjski okrug.
Upravo on je želeo da se mošti reformatora srpskog jezika Vuka Karadžića prenesu iz Beča u Beograd.
Devet godina posle obeležavanja stogodišnjice Vukovog rođenja, njegove mošti biće prenete u srpsku prestonicu.
Bora Stanković imaće značajnu ulogu na ovoj svečanosti, verujući u Vukovo načelo: "Piši kao što govoriš". Da li je Bora pisao zaječarskim, prizrenskim ili vranjskim dijalektom, ili je jednostavno pisao i govorio svojim maternjim jezikom?
Kao školovan bariton, Bora Stanković učestvovaće u svečanom dočeku i polaganju moštiju Vuka Stefanovića Karadžića u Sabornoj crkvi 30. septembra 1897. godine.
